In maart en oktober verzetten we de klok naar de zomer- of wintertijd. Dat doen we om energie te besparen en recreatie te stimuleren. Maar wegen deze voordelen wel op tegen de nadelen, bijvoorbeeld voor ons lichaam? De biologische klok, ook wel het circadiaans ritme genoemd, wordt namelijk flink verstoord, al gaat het maar over een uurtje.
We schrijven dit artikel op zaterdag 26 oktober 2024, slechts enkele uren voordat de klok weer verzet wordt naar de wintertijd. In deze nacht, van zaterdag op zondag, wordt om 03:00 uur de klok een uur teruggezet. Dit is niet exclusief in Nederland het geval, vrijwel alle Europese landen doen hetzelfde. Er zijn ook landen die geen wintertijd kennen, zoals Turkije, Armenië en Rusland. Waarom is dit zo en waarom is die zomer- en wintertijd überhaupt ooit in het leven geroepen? Er klinkt recentelijk ook veel kritiek op het verzetten van de klok. Je verzet immers niet alleen de fysieke klok, maar ook de biologische in je lichaam – en die is daar eigenlijk niet voor gemaakt.
Geschiedenis klok verzetten naar zomer- en wintertijd
De winter- en zomertijd heeft niet altijd al bestaan. Het idee voor het verzetten van de klok kwam voor het eerst op bij de de Amerikaan Benjamin Franklin (1706-1790), de grondlegger van de Verenigde Staten. ‘Hij vond dat mensen best ‘eerder konden leven’, omdat de zon ’s ochtends al dusdanig fel was dat dit veel geld zou besparen’, zo schrijft Isgeschiedenis.nl. Het idee werd enige tijd later, in 1907, nieuw leven ingeblazen door de Brit William Willet (1856-1915). ‘Hij stelde voor om in de lente op vier verschillende zondagen de klok twintig minuten vooruit te zetten. Op vier zondagen in september zou de klok dan weer teruggezet worden. Hoewel zijn ideeën populair waren, werden deze niet ingevoerd.’
De zomertijd werd voor het eerst echt ingevoerd door Duitsland tijdens de Eerste Wereldoorlog in 1916. België en Frankrijk waren destijds bezet en voerden zodoende ook de zomertijd in. Nederland, op dat moment neutraal, volgde het voorbeeld een dag later. Enkele weken later volgde ook Groot-Brittannië. Gedurende de Tweede Wereldoorlog kwam het onderwerp opnieuw ter sprake en moest Nederland op bevel van de Duitsers de klok één uur een veertig minuten vooruit zetten. Zodoende kwam de klok in Duitsland en Nederland gelijk te staan. Toen de oorlog achter de rug was, besloot Nederland – samen met een aantal andere landen – om in 1946 weer af te zien van de zomertijd.
Vervolgens bleef het redelijk stil rondom het onderwerp totdat de oliecrisis uitbrak in 1973. Er moest broodnodig energie bespaard worden, maar hoe? Het verzetten van de klok kwam weer ter sprake. Waarom het zonlicht op een dag niet optimaal gebruiken, zodat er minder gebruik gemaakt hoeft te worden van bijvoorbeeld kunstlicht? ‘Veel andere Europese landen hebben de zomertijd ingevoerd om energie te besparen. De Nederlandse overheid voerde de zomertijd in 1977 in, zodat Nederland dezelfde tijd had als de buurlanden. Sinds 1980 is de zomertijd Europees geregeld’, zo meldt de website van de Rijksoverheid.
Inmiddels wordt in ongeveer zeventig landen de zomertijd gebruikt. In de Europese Unie is middels richtlijn 2000/84/EG afgesproken dat de landen op de laatste zondag van maart de klok een uur vooruit zetten en op de laatste zondag van oktober weer achteruit. Het beëindigden van de zomertijd, betekent dat men weer teruggaat naar de ‘standaardtijd’, de Centraal-Europese Tijd. Dit wordt ook wel de ‘wintertijd’ genoemd, maar is dus feitelijk niets meer dan het terugdraaien van de zomertijd en weer verdergaan op de ‘normale tijd’.
Voordelen zomertijd
De zomertijd is zoals gezegd in het leven geroepen om energie te besparen, maar uit later onderzoek van het Europarlement blijkt dat die beoogde energiebesparing helemaal niet wordt gehaald. Dit voordeel is er dus eigenlijk helemaal niet, zo meldt RTL. Wat wel als voordeel wordt gezien, is dat het door de zomertijd ’s avonds langer licht blijft – en dat vinden mensen doorgaans prettiger. Daarnaast zou het recreatie stimuleren. Veel meer voordelen zijn er eigenlijk niet aan de zomertijd.
Waarom zomertijd niet afschaffen?
Omdat er eigenlijk nauwelijks voordelen zitten aan de zomertijd, wordt er regelmatig geopperd om deze dan maar af te schaffen. De roep hierom wordt ieder jaar groter en in 2019 leek de beslissing dan ook eindelijk te vallen: het Europees Parlement stemde in om de halfjaarlijkse tijdswissel af te schaffen vanaf 2021. Dit gebeurde echter niet – en sindsdien staat het onderwerp ook niet meer op de agenda. Het is aan de voorzitter van de EU om dit soort plannen ook daadwerkelijk tot uitvoering te brengen. Nederland ziet zelf graag dat zoveel mogelijk omringende landen dezelfde tijd aanhouden, dus dat het overal even laat is, zo staat te lezen op de website van de Rijksoverheid. Of en wanneer dit uiteindelijk gaat gebeuren, is afwachten.
Wisselen zomer- en wintertijd slecht voor biologische klok
Ons lichaam, ofwel de biologische klok, is absoluut niet gebaat bij de tijdschommelingen. We hebben het maar over één uur dat de klok voor- of achteruit gaat, maar dit is genoeg om onze interne klok te verstoren. ‘Het is gunstig voor de volksgezondheid als we in Nederland het hele jaar door de standaardtijd (wintertijd) instellen. In deze tijdinstelling komt de zon vroeger op, en dit sluit beter aan bij het bioritme van de mens. Dit blijkt uit een internationaal literatuuronderzoek van het RIVM. Hierbij is gekeken naar verschillende slaap- en gezondheidsaspecten.’ Direct na de wisseling slapen mensen slechter, vooral wanneer de zomertijd wordt ingevoerd, zo meldt het instituut.
‘Ook zijn er gezondheidseffecten te zien na de wisselingen. Zo komen er meer hartinfarcten voor direct na de wisseling naar de zomertijd. Zulke directe effecten treden niet meer op bij een vaste tijdinstelling voor het hele jaar’, schrijft het RIVM. Als we één tijd aanhouden, dan is de zomertijd niet aan te raden. ‘Wanneer we het hele jaar door zomertijd instellen, is dat voor de gezondheid minder gunstig dan het hele jaar door standaardtijd [ofwel de wintertijd, red.]. Dit blijkt uit studies naar onder andere slaapduur en slaapkwaliteit, het aantal mensen met kanker, en de levensverwachting in het algemeen.’